锘縇ekomania zwana inaczej lekozale偶no艣ci膮 lub farmakomani膮 to uzale偶nienie od lek贸w. Jej skutki mog膮 by膰 r贸偶ne w zale偶no艣ci od rodzaju za偶ywanego leku, przyjmowanych dawek oraz czasu u偶ywania danego leku. Uzale偶nienie od lek贸w najcz臋艣ciej obejmuje:
鈥 Leki przeciwb贸lowe
鈥 Leki nasenne
鈥 Leki dopinguj膮ce
鈥 Leki euforyzuj膮ce
W niniejszej pracy skoncentruj臋 si臋 na problemach zwi膮zanych z nadu偶ywaniem lek贸w z grupy benzodiazepin, kt贸re charakteryzuj膮 si臋 dzia艂aniem przeciwl臋kowym, uspokajaj膮cym, nasennym , miorelaksacyjnym (rozlu藕niaj膮cym mi臋艣nie) i przeciwdrgawkowym. W zwi膮zku z powy偶szym, maj膮 zastosowanie kliniczne w leczeniu zaburze艅 l臋kowych, fobii, bezsenno艣ci, w stanach silnego napi臋cia mi臋艣niowego, niekt贸rych formach epilepsji, przygotowaniach do operacji i zabieg贸w chirurgicznych. Pod warunkiem kr贸tkotrwa艂ego i w艂a艣ciwego u偶ywania s膮 cennymi lekami.
Benzodiazepiny sta艂y si臋 nast臋pcami barbituran贸w, kt贸rych efekt uzale偶niaj膮cy i skutki uboczne szybko sta艂y si臋 widoczne. Wprowadzono je w latach 60-tych XXw i z czasem jasnym sta艂o si臋, 偶e przy niew艂a艣ciwym u偶ywaniu r贸wnie偶 s膮 to leki potencjalnie uzale偶niaj膮ce. Mimo tego nale偶膮 do lek贸w powszechnie stosowanych, najpowszechniejsze z nich to: klonazepam, diazepam, lorazepam i alprazolam. Poszczeg贸lne benzodiazepiny r贸偶ni膮 si臋 od siebie si艂膮 dzia艂ania (znacznie!),
e i kumuluje si臋 on w kom贸rkach cia艂a. Nale偶y zaznaczy膰, 偶e czas trwania subiektywnego dzia艂ania lek贸w jest znacznie kr贸tszy (zazwyczaj kilka godzin). Nie wszyscy jednak zdaj膮 sobie spraw臋 z uzale偶niaj膮cego potencja艂u tych lek贸w. Przewlekle stosowane benzodiazepiny mog膮 prowadzi膰 do zjawiska tolerancji przejawiaj膮cej si臋 potrzeb膮 za偶ywania coraz wy偶szych dawek leku dla osi膮gni臋cia po偶膮danego efektu. Tolerancja organizmu na dany lek mo偶e rozwin膮膰 si臋 ju偶 po 2 tygodniach przyjmowania i prowadzi do powstania zale偶no艣ci fizycznej, objaw贸w odstawienia a w konsekwencji do pe艂noobjawowego uzale偶nienia. Spr贸bujmy przyjrze膰 si臋 nieco bli偶ej tym zjawiskom.
Tolerancja na r贸偶ne aspekty dzia艂ania benzodiazepin rozwija si臋 w r贸偶nym tempie. Najszybciej rozwija si臋 tolerancja efektu nasennego- ju偶 po kilku tygodniach za偶ywania leku problemy ze snem powracaj膮 je艣li nie zostanie zwi臋kszona dawka. Z kolei tolerancja na dzia艂anie przeciwl臋kowe pojawia si臋 zazwyczaj po kilku miesi膮cach stosowania leku (z czasem mo偶e pojawi膰 si臋 r贸wnie偶 efekt paradoksalny 鈥 czyli nasilenie objaw贸w l臋kowych, o tym w dalszej cz臋艣ci artyku艂u). Rozw贸j tolerancji na przeciwdrgawkowe dzia艂anie benzodiazepin sprawia, 偶e s膮 one nieprzydatne w d艂ugotrwa艂ym leczeniu stan贸w epileptycznych. Rozw贸j tolerancji organizmu na leki bezsprzecznie przyczynia si臋 do powstania lekozale偶no艣ci.
Z kolei zale偶no艣膰 fizyczna jest wynikiem przystosowywania si臋 o艣rodkowego uk艂adu nerwowego do danej substancji psychoaktywnej. W zwi膮zku z tym nag艂e odstawienie 艣rodka wywo艂uje wyst膮pienie zespo艂u abstynencyjnego przejawiaj膮cego si臋:
鈥 Wzrostem l臋ku, niepokojem, zaburzeniami nastroju, pami臋ci
鈥 Pobudzeniem
鈥 Zaburzeniami snu, spadkiem 艂aknienia
鈥 Ryzykiem wyst膮pienia drgawek
A tak偶e:
鈥 Objawami grypopodobnymi
鈥 Dysfori膮 (obni偶onym nastrojem)
鈥 Chwiejno艣ci膮 emocjonaln膮
鈥 Objawami psychotycznymi
Klasyczny zesp贸艂 odstawienny pojawia si臋 zwykle w 48 godzin do 10 dni (w zale偶no艣ci od rodzaju 艣rodka) po odstawieniu lub ograniczeniu dawki leku. W zwi膮zku z tym odstawianie benzodiazepin powinno odbywa膰 si臋 stopniowo pod kontrol膮 lekarza lub w warunkach szpitalnych (np. gdy osoba uzale偶niona jest od kilku lek贸w jednocze艣nie lub za偶ywa艂a wysokie dawki lek贸w d艂u偶ej ni偶 rok). Z ca艂膮 pewno艣ci膮 nie nale偶y odstawia膰 lek贸w gwa艂townie i na w艂asn膮 r臋k臋 z uwagi na wysokie ryzyko powik艂a艅 (stany padaczkowe lub psychotyczne).
Cz臋sto uzale偶nienie od benzodiazepin wi膮偶e si臋 z ich niew艂a艣ciwym stosowaniem, tzn:
鈥 U偶ywaniem ich bez wyra藕nych wskaza艅 medycznych (pami臋tajmy, 偶e farmakoterapia np. zaburze艅 l臋kowych jest leczeniem objawowym i powinna mie膰 charakter wspomagaj膮cy psychoterapi臋).
鈥 Stosowaniem tego rodzaju farmakoterapii u os贸b uzale偶nionych od innych 艣rodk贸w psychoaktywnych jak alkohol, narkotyki (w miar臋 mo偶liwo艣ci nale偶y unika膰 w艂膮czania benzodiazepin w leczenie tych os贸b, gdy偶 s膮 szczeg贸lnie podatne na lekozale偶no艣膰)
鈥 U偶ywaniem przewlek艂ym, bez planu leczenia (czas za偶ywania tych lek贸w powinien by膰 z g贸ry okre艣lony i obejmowa膰 okres kilku tygodni), w wysokich dawkach.
Niestety czasem sami lekarze pope艂niaj膮 te b艂臋dy nara偶aj膮c pacjenta na dotkliwe ich konsekwencje. Nadu偶ywanie lub u偶ywanie benzodiazepin w spos贸b na艂ogowy mo偶e skutkowa膰 pojawieniem si臋 poni偶ej wymienionych zjawisk:
Nadmierne uspokojenie (senno艣膰, brak koncentracji, z艂a koordynacja zwi膮zana ze s艂abo艣ci膮 mi臋艣ni, os艂abienie pami臋ci).
Interakcje lekowe- Benzodiazepiny wzmacniaj膮 dzia艂anie innych lek贸w nasennych, uspokajaj膮cych, niekt贸rych antydepresant贸w, neuroleptyk贸w, lek贸w przeciwkonwulsyjnych, opiat贸w oraz alkoholu.
Paradoksalny efekt pobudzaj膮cy- Zdarza si臋 w rzadkich przypadkach (cz臋艣ciej u dzieci i os贸b starszych), 偶e benzodiazepiny mog膮 zadzia艂a膰 pobudzaj膮co, zaostrzaj膮 objawy, dla kt贸rych zosta艂y przyj臋te (np. l臋k, bezsenno艣膰, drgawki). Mog膮 r贸wnie偶 wywo艂a膰 halucynacje i nasila膰 agresywno艣膰.
Depresja, niestabilno艣膰 emocjonalna- W efekcie wieloletniego za偶ywania benzodiazepin (podobnie jest z alkoholem) mo偶e pojawi膰 si臋 depresja, b膮d藕 zaostrzenie objaw贸w depresyjnych, kt贸re istnia艂y przed za偶ywaniem lek贸w. Innym efektem niepo偶膮danym jest 鈥瀍mocjonalne odr臋twienie鈥 czyli trudno艣ci lub niemo偶no艣膰 odczuwania b贸lu czy przyjemno艣ci. Tego typu problemy emocjonalne spowodowane s膮 wp艂ywem Benzodiazepin na wydzielanie neuroprzeka藕nik贸w w m贸zgu, jest to widoczne szczeg贸lnie u os贸b starszych, kt贸rych organizmy mog膮 znacznie wolniej metabolizowa膰 leki.
Zwr贸膰my uwag臋 na sygna艂y mog膮ce wskazywa膰 na uzale偶nienie lekowe. Poni偶ej zamieszczam list臋 objaw贸w mog膮cych 艣wiadczy膰 o wyst臋puj膮cym problemie:
鈥 Za偶ywanie benzodiazepin w przepisanych dawkach przez miesi膮ce lub nawet lata
鈥 Leki te zaczynaj膮 by膰 przyjmowane aby 鈥瀗ormalnie funkcjonowa膰鈥, poniewa偶
鈥 Wyst臋puj膮 trudno艣ci z odstawieniem leku lub ograniczeniem dawki- pojawia si臋 zesp贸艂 odstawienny lub niekt贸re jego objawy
鈥 Objawy odstawienia pojawiaj膮 si臋 pomi臋dzy kolejnymi dawkami (w przypadku kr贸tko dzia艂aj膮cych benzodiazepin)
鈥 Kontynuowanie za偶ywania lek贸w pomimo ust膮pienia objaw贸w, dla kt贸rych by艂y przyjmowane
鈥 Regularne wizyty u lekarzy wy艂膮cznie w celach uzyskania recept
鈥 Wizyty u wielu lekarzy jednocze艣nie w celu uzyskania po偶膮danej dawki leku
鈥 Du偶y niepok贸j lub reagowanie panik膮 gdy brakuje leku lub gdy nie uda si臋 zgromadzi膰 jego wystarczaj膮cych ilo艣ci
鈥 Noszenie lek贸w przy sobie i za偶ywanie dodatkowych dawek przed ka偶d膮 stresuj膮c膮 sytuacj膮
鈥 Samodzielne zwi臋kszanie dawek leku poniewa偶 dotychczasowe przestaj膮 dzia艂a膰
鈥 Nasilaj膮ce si臋 objawy l臋kowe, bezsenno艣膰, depresja, objawy psychosomatyczne mimo ci膮g艂ego za偶ywania benzodiazepin
鈥 Za偶ywanie kilku rodzaj贸w lek贸w jednocze艣nie (dla spot臋gowania ich dzia艂ania) lub wzmacnianie dzia艂ania leku alkoholem
鈥 Zdobywanie lek贸w w nielegalny spos贸b (na czarnym rynku, fa艂szowanie recept, korumpowanie lekarzy)
鈥 Za偶ywanie wysokich dawek silnej benzodiazepiny dla osi膮gni臋cia efektu 鈥瀐aja鈥
鈥 Do偶ylne wstrzykiwanie sobie leku dla wzmocnienia efektu
鈥 Po艣wi臋canie coraz wi臋kszej ilo艣ci czasu i energii na zdobywanie i za偶ywanie lek贸w
Niekt贸rzy autorzy wymieniaj膮 kilka charakterystycznych dla lekomanii wzor贸w zachowa艅 dotycz膮cych kontakt贸w z lekarzami. Wszystkie opisane poni偶ej dzia艂ania s艂u偶膮 jednemu- zdobyciu leku, bez kt贸rego osobie uzale偶nionej coraz trudniej 偶y膰:
鈥 鈥濸oszukiwanie lek贸w鈥
Osoba chc膮c uzyska膰 lek zachowuje si臋 wobec lekarza w spos贸b roszczeniowy i manipulacyjny. W takiej sytuacji pacjent mo偶e symulowa膰 objawy lub wyolbrzymia膰 istniej膮ce, mo偶e twierdzi膰, 偶e inne leki s膮 nieskuteczne lub wyolbrzymia膰 ich skutki uboczne. Pacjent mo偶e te偶 regularnie 鈥瀏ubi膰 recepty鈥.Wobec odmowy wypisania recepty na leki pacjent mo偶e zareagowa膰 z艂o艣ci膮, rozczarowaniem, mo偶e te偶 odwo艂ywa膰 si臋 do (prawdziwych lub wymy艣lonych) opinii innych lekarzy, grozi膰, 偶e zg艂osi si臋 do 鈥瀕epszego specjalisty鈥. W skrajnych sytuacjach zdesperowany pacjent mo偶e odwo艂ywa膰 si臋 do przekupstwa lub gr贸藕b.
鈥 鈥瀂akupy u doktor贸w鈥
Pacjent odwiedza kilku lekarzy jednocze艣nie w celu otrzymywania wi臋kszej ilo艣ci recept. Lekarze Ci nie s膮 informowani o realnie za偶ywanych dawkach lek贸w. Zdarza si臋 te偶, 偶e t膮 drog膮 leki trafiaj膮 na czarny rynek
鈥 鈥濨艂aganie鈥
Pacjent prezentuje swoj膮 bezradno艣膰 i nieszcz臋艣cie aby uzyska膰 silniejszy lek lub wi臋ksze dawki, pr贸buje wywo艂a膰 dyskomfort u lekarza poprzez wzbudzanie lito艣ci lub poczucia winy.
Powy偶ej opisane sygna艂y i zachowania wskazuj膮 na wyst膮pienie problemu nadu偶ywania lek贸w lub nawet uzale偶nienia od lek贸w uspokajaj膮cych i nasennych, kt贸rego symbol statystyczny w Mi臋dzynarodowej Klasyfikacji Chor贸b ICD 10 to F13.2. W tego rodzaju sytuacji potrzebna lub nawet konieczna wydaje si臋 profesjonalna diagnoza lekarska i psychologiczna oraz ustalenie planu leczenia, kt贸rego pocz膮tkiem b臋dzie powolne odstawianie lek贸w. W 偶adnym razie nie nale偶y tego robi膰 samemu z uwagi na objawy odstawienia, kt贸re w przypadku lekomanii mog膮 by膰 bardzo powa偶ne. Najbardziej korzystne wydaje si臋 leczenie zawieraj膮ce opiek臋 lekarsk膮 jak i pomoc psychoterapeutyczn膮, gdy偶 uzale偶nienie od lek贸w charakteryzuje si臋 nie tylko wyst膮pieniem zale偶no艣ci fizycznej ale i psychicznej, u pod艂o偶a kt贸rej le偶膮 psychologiczne mechanizmy uzale偶nienia.
Autor: mgr. Katarzyna Siwek
psycholog, specjalista psychoterapii uzale偶nie艅 i wsp贸艂uzale偶nienia